Island je ljudima poznat kao zemlja vulkana, gejzira i glečera. Ali bi trebalo da bude podjednako zanimljiv studentu istorije kao rodno mesto briljantne literature u poeziji i prozi, i kao dom naroda koji je vekovima održavao visok nivo intelektualne kulture. To je gotovo jedinstven primer zajednice čija su kultura i kreativna moć cvetele nezavisno od bilo kakvih povoljnih materijalnih uslova, štaviše, u uslovima koji su bili krajnje nepovoljni. Takođe ne bi trebalo da bude manje zanimljiv studentu politike i prava kao onaj koji je proizveo Ustav nalik bilo kom drugom o kojem postoje zapisi, i skup zakona toliko razrađen i složen da je teško poverovati da je postojao među ljudima čija je glavna okupacija bila da ubijaju jedni druge.
Tradicionalna istorija mnogih naroda počinje snažnim vladarem koji je ujedinio zemlju: Artur, Šarlomane, Džordž Vašington. Istorija Islanda takođe počinje snažnim vladarem. Njegovo ime je bilo Harald i vladao je jednim od malih kraljevstava koja čine ono što je danas Norveška. Nakon što ga je žena kojom je želeo da se oženi odbila uz obrazloženje da je on previše mali kralj, Harald je zakleo da se neće ni prati niti češljati dok ne postane kralj nad celom Norveškom; nekoliko godina su ga zvali Čupavi Harald. Kada je završio svoju karijeru osvajača, oprao je kosu i svi su bili impresionirani time koliko bolje izgleda. Upisao se u norvešku istoriju kao Haraldr inn Hárfagri — Harald Plavokosi.
Ono što je Harald uspostavio nije bila samo pojedinačna monarhija nad celom Norveškom, već monarhija sa znatno većom moći nad norveškim narodom nego njeni prethodnici. Ta promena nije bila jednako popularna. Norvežani devetog veka imali su dva glavna zanimanja: poljoprivredu i piratstvo. Mnogi od onih koji nisu odobravali promenu otišli su „sa nogama“, ili bolje rečeno, „sa veslama“. Napunili su svoje dugi brodove porodicama, pratiocima i onoliko stoke koliko je stalo, te otplovili na zapad; prema nekim procenama, otišlo je čak deset procenata stanovništva. Mnogi od njih su otišli na Island, koji je nedavno bio otkriven. To je početak istorije Islanda, kako je Islandci pričaju.
Naseljavanje je počelo, prema islandskim izvorima, oko 870. godine nove ere. Godine 930. n. e. Islandci su održali skupštinu na kojoj su se složili oko zajedničkog pravnog sistema za čitavo ostrvo. On je bio zasnovan na norveškim pravnim tradicijama, uz jednu glavnu izuzetak. Islandci su odlučili da mogu vrlo dobro i bez kralja.
Centralna figura u islandskom sistemu bio je poglavica. Islandski termin bio je Goði, prvobitno značeći pagansko sveštenstvo; prvi poglavice su očigledno bili preduzetnici među naseljenicima koji su gradili hramove za potrebe sebe i svojih suseda, i tako postajali lokalni lideri. Skup prava koji je činio status poglavice nazivao se goðorð. goðorð bio je privatna svojina; mogao se prodati, pozajmiti, naslediti. Da biste postali poglavica, pronašli biste nekoga ko je voljan da proda svoj goð ili ð i kupili biste ga od njega. Termin goðorð takođe se koristio za grupu ljudi koji su sledili određenog poglavicu.
Koja su to bila prava koja su činila poziciju poglavice? Jedno, možda najvažnije, bilo je pravo da budete veza kojom su obični ljudi bili povezani sa pravnim sistemom. Ako ste želeli nekoga da tužite, jedno od prvih pitanja koje ste morali postaviti bilo je ko je njegov poglavica. To bi odredilo u koji ćete sud na kraju podneti tužbu, baš kao što u SAD trenutno sud protiv kojeg se vodite može biti određen time iz koje ste države državljanin. Svako je morao biti povezan sa poglavicom da bi bio deo pravnog sistema. Ali veza između poglavice i njegovih „thingmenova“ (članova skupa) bila je dobrovoljna — poglavica, za razliku od feudalnog gospodara, nije imao pravo na zemlju svog thingmana. Thingman je bio slobodan da promeni svoju lojalnost bilo kom poglavici koji je želeo da ga primi.
Ostala prava uključena u goðorð
bili su glas u zakonodavstvu i učešće u izboru sudija (pre naših
standarda porotnih sudija — bilo ih je 36 u jednom sudu) koji su odlučivali o pravnim slučajevima. Sudski
sistem je imao nekoliko nivoa, počevši od þing suda i idući uz četvrtne
sudove do petog suda.Prema pravnom sistemu uspostavljenom
930. godine, vlada Islanda imala je jednog honorarnog zaposlenog. Zvao se
zakonodavac i birali su ga stanovnici jedne
četvrti, putem žrebanja, na trogodišnji mandat. Njegov posao je bio da predsedava
zakonodavstvom, pamti zakon, daje pravne savete i, tokom svoje
tri godine, jednom naglas izrecituje ceo zakonik. Izrecitavanje se održavalo na Allthingu —
godišnjem skupu, koji je trajao dve nedelje, ljudi sa celog Islanda. Allthing je takođe bio mesto
gde se sastajalo zakonodavstvo i gde su se suđenja vodila u četiri četvrtna suda i u
petom sudu. Na svakom Allthingu, zakonodavac je izrecitovao trećinu zakona.
Ako bi nešto izostavio i niko ne bi primetio, taj deo zakona bi prestao da važi.
Razmišljajte o tome kao o ranoj formi zakona koji izlazi iz upotrebe.Opisao sam zakonodavnu i
sudsku granu vlade koju su uspostavili islandski doseljenici, ali sam izostavio izvršnu vlast. Isto su uradili i oni. Pored zakonodavca, nije bilo
nikakvih državnih zaposlenih.Vi i ja smo Islanđani; godina
je 1050. Vi sečete drvo u mojoj šumi. Tužim vas. Sud odlučuje u moju korist i
nalaže vam da platite deset unci srebra kao odštetu. Vi ignorišete
presudu. Vraćam se na sud i iznosim dokaze da ste odbili
da se pridržavate presude. Sud vas proglašava izopštenikom. Imate nekoliko nedelja da
napustite Island. Kada to vreme istekne, mogu vas ubiti bez bilo kakvih pravnih
posledica. Ako vaši prijatelji pokušaju da vas brane, oni krše zakon i
oni, zauzvrat, mogu biti tuženi.Jedan očigledan prigovor na takav
sistem je da neko ko je dovoljno moćan — gde se moć meri time koliko
prijatelja i rođaka imate, koliko su lojalni i koliko su dobri
u borbi — može kršiti zakon bez posledica, barem kada su u pitanju manje
moćni pojedinci. Islandski sistem je imao jednostavno i elegantno rešenje za
taj problem. Zahtev za odštetom bio je predmet koji se može prenositi.
Ako biste me povredili, a ja bih bio previše slab da bih isterao svoj zahtev, mogao bih ga prodati ili dati
nekom jačem. Bilo je u njegovom interesu da izdrži zahtev kako bi i
naplatio odštetu i izgradio sopstvenu reputaciju za buduće
sukobe.Žrtva u takvoj situaciji gubi
deo ili celu odštetu, ali u zamenu dobija nešto važnije: demonstraciju da će svako ko ga povredi platiti za to.
Moćni pojedinac koji je preuzimao takve zahteve i sprovodio ih mogao je biti vođa koji
postupa za jednog od svojih ljudi ili samo lokalni farmer sa mnogo prijatelja;
oba obrasca možemo naći u islandskim sagama.Možda će pomoći u razumevanju pravnih
institucija srednjovekovnog Islanda ako na njih gledamo kao na ekstremni slučaj
nečeg poznatog. Naš sopstveni pravni sistem ima dve vrste prava, građansko i
krivično. Postoji smisao u kojem se građansko pravo sprovodi privatno, a
krivično javno. Ako vam neko polomi ruku, zovete policajca; ako neko polomi prozor ili prekrši ugovor, zovete advokata. Advokat u građanskom
slučaju radi, kao zaposleni tužioca, iste stvari koje bi okružni tužilac radio kao zaposleni države.U srednjovekovnom Islandu svo pravo je bilo
građansko. Žrtva je bila odgovorna za vođenje postupka i izvršenje svog zahteva,
individualno ili uz pomoć drugih. Žrtva koja je prenela svoj
zahtev nekom moćnijem pojedincu u zamenu za polovinu onoga što joj je dugovano, bila je poput tužioca koji pristaje da podeli odštetu sa svojim advokatom umesto da mu plati honorar.Moglo bi se tvrditi da čak i ako ovo
pruža funkcionalan način sprovođenja zakona, to je nepravedno. Zašto bi
žrtva agresora morala da odustane od dela ili celog iznosa odštete koja joj pripada kako bi dobila spor?
Možda jeste nepravedno, ali manje nego u sistemu pod kojim sada živimo. Prema našem sistemu, žrtva
građanskog prekršaja, poput povređenog Islanđanina, mora platiti troškove dokazivanja svog slučaja, dok žrtva
krivičnog prestupa ne dobija nikakvu odštetu osim ako ne podnese, ne plati i ne dobije
paralelnu građansku tužbu.Because the Icelandic system relied
entirely on private enforcement, it can be seen as a system of tort law expanded
to include what we think of as criminal offenses. It is similar to our tort law
in another sense as well. The loser of a tort case typically, although not
inevitably, ends up paying money damages to the winner; the loser of a criminal
case typically ends up with a non-monetary payment such as a jail term or, in
extreme cases, execution. Under the Icelandic system the typical settlement was
a cash payment to the victim or his heirs. The alternative, if you lost your
case, was outlawry. The payment for killing someone was called wergeld—man
gold.Pre nego što pretpostavimo da je takva kazna očigledno nedovoljna da odvrati od kriminala, vredi se zapitati koliko je ta isplata bila velika. Moja procena je da je isplata za ubistvo običnog čoveka bila ekvivalent nečemu između 12,5 i 50 godina plata običnog čoveka; analiza koja vodi do tog broja nalazi se u mom članku navedenom u Dodatku I. To je znatno teža kazna od one koju prosečni ubica danas dobija, uzimajući u obzir neizvesnost osude i verovatno uslovno otpustanje.
The comparison is even more
favorable to the Icelandic system if one allows for the distinction made under
that system between killing and murder.
If you were a law-abiding Icelander and happened to kill someone, the first
thing you did after putting down your sword or your axe was to go to the
nearest neighbor, stick your head in the door and announce “I am Gunnar. I have
just killed Helgi. His body is lying out by the road. I name you as witness.”
One of the early Norwegian law codes specifies that “The slayer shall not ride
past any three houses, on the day he committed the deed, without avowing the
deed, unless the kinsmen of the slain man, or enemies of the slayer lived
there, who would put his life in danger.” By reporting the killing you
established yourself as a killer, not a murderer. A murderer was a secret
killer, someone who killed and tried to conceal the deed. The wergeld paid for
a killing corresponds to the punishment imposed on a murderer in our system who
turns himself in immediately after the deed.Razlika između ubistva i svranke bila je važna na dva načina. Sranka se smatrala sramotnom; ubistvo, u društvu gde je mnogo ljudi bilo naoružano i gde je odlazak u viking bio uobičajena aktivnost za mlade muškarce koji su želeli da vide svet, nije bilo. Ova dva čina su takođe imala različite pravne posledice; počinjanjem sranke gubili ste sva opravdanja, kao što je samoodbrana, koja bi mogla učiniti vaš čin legalnim.
One question which naturally arises
in reading a description of the Icelandic system, or anything else very
different from our own society, is how well it worked in practice. Did powerful
chieftains routinely succeed in defying the law with impunity? Did the system
result in widespread violence? How long did it last? What was the society which
developed under that legal system like?A powerful chieftain who wished to
defy the law, as some certainly did, faced two problems. The first has already been
discussed; his victim could transfer his claim to someone who was also a
powerful chieftain. The second was that, under the Icelandic system, the party
who lost a court case and ignored the verdict was in an inherently weak
position. Many of his friends might refuse to support him. Even if he had
supporters, every fight would create a new set of law cases which his side
would lose. If someone on the other side was killed, his kinsmen would expect
to collect wergeld; if it was not paid, they would join the coalition against
the outlaw. Thus the coalition against someone who defied the law would tend to
expand. As long as power was well enough distributed so that no single faction
had anything approaching half the fighters in Iceland on its side, the system
was, in essence, self-enforcing.There is a scene in Njal’s Saga that provides striking
evidence of this stability. Conflict between two groups has become so intense
that fighting threatens to break out in the middle of the open air court. A
leader of one faction asks a benevolent neutral what he will do for them in
case of a fight. He replies that if they start losing he will help them
withdraw from the fight and if they are winning he will break up the fight
before they kill more men than they can afford. Even when the system appears to
be breaking down, it is still assumed that every enemy killed must eventually
be paid for. The reason is obvious enough; each man killed will have friends
and relations who are still neutral and will remain so if and only if the
killing is made up for by an appropriate wergeld.Our main sources of information on
the Icelandic system are the sagas, a group of histories and historical novels
written in Iceland, mostly in the late thirteenth and early fourteenth
centuries. On first reading, they seem to describe quite a violent society.
That is hardly surprising. At least since Homer, the spectacle of people
killing each other has been one of the principal ways in which writers
entertain their audience. The chief innovation of the saga writers was to spend
as much time on law suits as on the violent conflicts that generated them. The
one error in the quotation from Bryce with which I started this chapter is the
claim that the chief occupation of Icelanders was killing each other. The chief
occupation of the characters of the sagas appears to be suing each other; the
killings merely provide something to litigate about.Pažljivije čitanje saga govori drugačiju priču. Nasilje je, za razliku od onog u savremenim zapisima širom Evrope, veoma malog obima. Tipičan susret u sukobu unutar sage uključuje samo nekolicinu ljudi sa obe strane; svaki ubijeni ili povređeni je imenovan. Kada se dva takva susreta dogode u uzastopnim poglavljima sage, čini se kao da je sukob neprekidan — sve dok ne primetite da lik koji u vreme prvog susreta još nije ni rođen učestvuje u drugom kao odrastao čovek. Pisci saga sažimaju radnju, preskačući godine koje razdvajaju zanimljive delove.
The Icelandic system finally
collapsed in the thirteenth century, more than three hundred years after it was
established. The
collapse was preceded by a period of about fifty years characterized by a
relatively high level of violence. According to an estimate by one scholar,
deaths from violence during that period, calculated by going through the
relevant historical sagas and adding up the bodies, totaled about 350. That
comes to 7 deaths a year in a population of about 70,000, or about one death
per ten thousand per year.That is comparable to our highway
death rate or to our combined rates for murder and non-negligent manslaughter.
If the calculation is correct, it suggests that even during what the Icelanders
regarded as the final period of catastrophic breakdown their society was not
substantially more violent than ours. To put the comparison in terms of
contemporary societies, one may note that in three weeks of the year 1066
Norway, Normandy, and England probably lost as large a fraction of their
combined population to violence (in the battles of Fulford, Stamford Bridge,
and Hastings) as Iceland did in fifty years of feuds.Nije jasno koji je bio razlog
sloma. Jedna mogućnost je da je povećana koncentracija bogatstva i
moći učinila sistem manje stabilnim. Druga je da je Island bio podvrgnut
stranoj ideologiji: monarhiji. Tradicionalno, sukobi su uključivali ograničene
ciljeve; svaka strana je pokušavala da nametne ono što je smatrala svojim zakonskim
pravima. Jednom kada se sukob reši, današnji neprijatelj bi vrlo lako mogao postati sutrašnji
saveznik. Tokom poslednjeg perioda sloma, počinje da izgleda sve više kao
da borba više nije oko toga ko kome šta duguje, već oko toga ko će
vladati Islandom.Treći mogući uzrok je spoljni pritisak. Od Haralda Lepkog, norveški kraljevi su pokazivali poseban interes za Island. U trinaestom veku, nakon završetka dugog perioda građanskog rata, Norveška je imala snažnu i bogatu monarhiju. Norveški kralj se mešao u islandsku politiku, podržavajući jednu, pa onda drugu stranu novcem i prestižom. Pretpostavlja se da mu je cilj bio da natera jednog ili drugog od poglavica da preuzme Island u njegovo ime. To se nikada nije dogodilo. Ali godine 1262, nakon više od pedeset godina sukoba, Islanđani su odustali; tri od četiri četvrti su glasale za to da zamole kralja Norveške da preuzme zemlju. Godine 1263, severna četvrt se takođe usaglasila. To je bio kraj islandske zajednice.
Ovo nije knjiga o istoriji, čak ni o istoriji koja je zanimljiva kao ona na Islandu. Razlog uključivanja ovog poglavlja je taj što srednjovekovni islandski pravni sistem bliže od bilo kog drugog dobro zabeleženog istorijskog društva koji poznajem predstavlja primer iz stvarnog sveta onakvog kakav je anarho-kapitalistički sistem opisan u Delu III. Anarho-kapitalizam bi se gotovo mogao opisati kao islandski pravni sistem primenjen na mnogo veće i složenije društvo.
U oba sistema, sprovođenje zakona je privatno; nijedan ne zavisi od sprovođenja od strane organizacije sa posebnim pravima koja prevazilazi ona koja poseduju svi pojedinci. Agencije za privatno sprovođenje prava su formalizovanija verzija aranžmana pomoću kojih su pojedinci i koalicije na Islandu koristili silu da zaštite svoja prava. Glavna razlika između dva sistema je u tome što je na Islandu postojao jedinstven sistem sudova i zakonodavstva, dok bi pod institucijama koje sam opisao u Delu III ove knjige moglo postojati mnogo nezavisnih sudova, od kojih bi svaki koristio onaj skup zakona za koji smatra da će se prodati.
Još jedna stvar treba reći o islandskoj zajednici. Ako društva ocenjujemo prema tome koliko su proizvela nečega što nam je i dalje od interesa, Island bi, uporedo sa takvim poznatijim društvima kao što su Periklova Atina i Elizabetinska Engleska, morao biti rangiran kao jedan od velikih uspeha. Imao je populaciju od oko 70.000 ljudi, što je prema današnjim standardima veliki predgrađe. Od saga koje je proizveo, najmanje desetak je trenutno u štampi u engleskim mekim koricama prevodima, oko sedamsto godina nakon što su napisane. Najbolje — preporučio bih Egilovu sagu i Njalsku sagu za početak — su bolje priče i bolje napisane od ogromnog dela onoga što se danas objavljuje.
Jednom sam pokušao da konstruišem grubu meru važnosti Islanda za našu civilizaciju, delom kao odgovor prijateljima koji su se pitali kako mogu biti zainteresovan za tako nepoznato mesto i vreme. To sam uradio brojeći fascikle u kartotekama dve velike univerzitetske biblioteke kako bih procenio koliki je deo kartica bio za knjige klasifikovane pod Islandom ili islandskim jezikom. Ispalo je oko desetog dela procenta — jedna knjiga na hiljadu. To je veoma mali deo biblioteke, ali veoma veliki uticaj za sedamdeset hiljada ljudi pre sedamsto godina.
[Otkako sam napisao ovo poglavlje, proučavao sam mnogo širi spektar pravnih sistema, uključujući i brojne u kojima je pravo, kao na Islandu, sprovodilo privatno. Rezultati tog istraživanja su tema knjige koju trenutno pišem o pravnim sistemima koji su veoma različiti od naših. Neki od zaključaka su razmatrani u poglavlju 49.]